Yüzyıl

2. Türkiye’de Açılım Paradoksu: Mir Bedirhan

Bir önceki başlıkta söze, tarihsel hafızanın günümüz siyasetindeki karşılığını bilmenin, önümüzdeki dönemde sahneye çıkabilecek siyasi adımları doğru okuyabilmek açısından hayati önem taşıdığını söyleyerek başlamıştık.

Şimdi aynı bağlamda devam edelim…

Hatırlar mısınız, 2013’te Barzani Diyarbakır’a gelmiş, devlet protokolüyle ağırlanırken “Megri Megri” çığlıkları atılmıştı. Ardından teröre siyasi çözüm arayışları başladı.

Bu aklımızda bi dursun.

Bir yıl sonra, 2014’te Kars/Göle’de sessiz sedasız ancak yüksek katılımlı bir açılış yapıldı.

Bir lisenin adı değiştirildi.

İlk bakışta sıradan bir isim değişikliği gibi görünen bu gelişme, tarihsel hafızanın günümüz siyasetindeki karşılığını anlamak açısından dikkat çekici bir örnektir:

“Okulumuz, 2011-2012 eğitim-öğretim yılında dönemin Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin ve AK Parti Milletvekili Prof. Dr. Orhan Atalay’ın katılımıyla açılmıştır.

Okulumuzun ismi 2014-2015 eğitim-öğretim yılında ‘Göle Bedirhan Bey Anadolu İmam-Hatip Lisesi’ olarak değiştirilmiş ve dönemin Milli Eğitim Bakanı Prof. Dr. Nabi Avcı ile Ardahan AK Parti Milletvekili Prof. Dr. Orhan Atalay’ın katılımlarıyla açılmış ve yeni binasında eğitime başlamıştır.”

Bu da aklımızın bi köşesinde dursun.

Türkiye’de Bedirhan açılımı yaşanırken, aynı yıl, 29 Ekim sabahı Barzani peşmergeleriyle birlikte Türkiye topraklarına adım attı ve Kobani’ye (Ayn el-Arab) geçiş yaparak teröristleri güya IŞİD’den kurtardı. Oysa bugün, aynı terör örgütü PKK ve kollarıyla birleşerek Türkiye’nin karşısına Suriye devleti yönetimi olarak çıkarıldı, buna da teröre siyasi çözüm denildi. 

Şimdi alt alta toplayalım…

Bu sıra dışı açılışı, bir yıl önce Barzani’nin “Megri Megri” çığlıklarıyla Diyarbakır’a gelişini ve ardından Cumhuriyet Bayramı kutlanırken peşmergeleriyle Türkiye’ye girişini birlikte değerlendirdiğimizde karşımıza çıkan resim can sıkıcı bir hal alıyor.

Yani?

Bir tarafta Barzani’nin gelişiyle Türkiye açılımlara soyunurken, diğer tarafta teröristler Türkiye üzerinden kurtarılıyor; aynı zamanda Bedirhan Bey’in adı üzerinden tarihsel bir hafıza farklı kurgularla yeniden canlandırılıyor.

Peki ama neden?

Bedirhan Bey’le başlayalım…

Osmanlı’nın 19. yüzyıldaki merkezîleşme sürecinde Cizre/Botan, Güneydoğu Anadolu’nun en güçlü emirliklerinden biriydi.

Mir Bedirhan, Cizre merkezinden başlayarak geniş bir coğrafyaya yayılan köyleri, köylüleri ve topraklarıyla başlı başına bir güçtü.

Tanzimat reformlarının bir sonucu olarak 1846’da beylikler tasfiye edildi. Güç ve toprak kaybı yaşayan Mir Bedirhan, Osmanlı’ya isyan etti.

İsyan bastırıldı; ailesiyle birlikte Girit’in Kandiye şehrine sürgüne gönderildi.

Girit’te on yıl kaldı.

Sultan Abdülmecid döneminde affedildi, Sultan Abdülaziz zamanında ise İstanbul’a dönüşü sağlandı. İstanbul’da kaldığı o meşhur konağın adı sonradan Darüşşafaka oldu.

1867’de Şam’a giderek ömrünün son iki yılını orada geçirdi ve 1869’da vefat etti.

Türk tarihinin Osmanlı sayfasına yazılmış Mir Bedirhan budur.

Şimdi…

Tek başına Bedirhan sayfasına bakıldığında, Osmanlı’ya isyan etmiş bir şahsiyetin adının bir okula verilmesi bile düşündürücüdür.

Bir de madalyonun öbür yüzüne bakalım…

Türkiye’de Özal siyaseti ve sonrasında bu konularda pek çok kitap, dergi ve makale yazıldı.

Bunlar arasında belki yeterince dikkat çekmemiş olsa da Rohat Alakom, Malmısanıj ve Celile Celil gibi isimler, Bedirhan Bey ve ahfadını merkeze alan yayınlarıyla öne çıktılar.

İşledikleri konular hemen hemen aynıydı ve birbirinin devamı niteliğindeydi.

Biri Osmanlı’da Bedirhan Bey üzerinden ayrılıkçı siyasete soyunurken, diğeri Bedirhan ahfadı üzerinden Cumhuriyete karşı Taşnak-Hoybun örgütünü gündeme taşıyordu.

Örneğin Malmısanıj, bugünkü teröre siyasi çözüm arayışlarını öngörür bir yaklaşımla Bedirhan Bey’i “Kürt milliyetçiliğinin kurucu figürü” olarak konumlandırmış.

Bakınız, ne diyor:

“1835’te Kürdistan Beyi olan Bedirhan Bey giderek güçlendi ve yörede etkinliği arttı. On iki yıl boyunca kendi adına hutbe okuttu. Chris Kutschera’nın değindiği gibi, Bedirhan Bey 19’ncu yüzyıl Kürdistan bağımsızlık hareketinin unutulmaz bir ‘kahramanı’ ve tarihin çok uzun bir kesitinde başkaca bir Kürt’e nasip olmayan bir biçimde Kürdistan’ın bunca geniş bölümünü egemenliği altına alabilmiş bir Kürt beyidir… Hatta bazı kaynaklara göre o, Cizre’de Kürt hükümeti bayrağı dalgalandırmıştı.” [1] 

Malmısanıj böyle diyor ama doğru değil; çünkü o devirde bugünkü anlamıyla Kürtçülük yoktu.

Bir de Celile Celil var, onu da görmelisiniz…

Celil, araştırmasının tamamını Botan, Soran ve Baban beylerine ayırmış. Ele aldığı konuları Rus, Ermeni ve Gürcü arşivlerine dayandırmış.

Dikkat çekici olan ise geçmişte yaşanan yerel güç çekişmelerini topluma bir “Türk-Kürt Savaşı”ymış gibi algılatan tarihsel bir kurguya dönüştürmüş.

Bakınız, bu da ne demiş:

“…Türk yönetiminden sadece Kürtler değil, aynı zamanda Araplar, Ermeniler, Asurlular gibi komşu halklar da memnun değildir… Kürtlerin doğal mücadelesi, merkezi Bohtan (Botan/Cizre) olan ciddi bir özgürlük hareketini yeniden canlandırdı. Bu hareketi Cizre’deki emir evinin reisi Bedirhan Bey yönetmiştir.” [2]

Celil’in “Asurlu” diye bahsettiği grup, aslında Nesturilerdir. Hakkâri yöresinde yaşayan bu kadim topluluk, o dönem Rusya ve İngiltere’nin “Size devlet kuracağız” vaadiyle kandırılarak Cumhuriyete karşı isyana sürüklenmiştir.

Celil’in “Asurlu” diye bahsettiği grup, aslında Nesturilerdir.

Hakkâri yöresinde yaşayan bu kadim topluluk, o dönem Rusya ve İngiltere’nin “Size devlet kuracağız” vaadiyle kandırılarak Osmanlı yönetimine karşı isyana sürüklenmiştir.

Celil’in Araplar, Ermeniler, Asurlular diyerek Türk yönetimine karşı ittifak çağrısı ise zaten doğrudan Taşnak Hoybun’a giden yolun başıdır.

İş bununla da sınırlı değil…

Celil’in ayrı bir kurgu içinde Kürtler ile Ermenileri yan yana konumlandırıp sözde bir “kutsal ittifak” çağrısı  ise gerçekten can sıkıcıdır. Belki de bugünleri anlayabilmek açısından ayrıca önem taşıyor olabilir. Bakınız, şimdi ne demiş:

‘Hatta Bedirhan Bey’in Ermeniler ve Kürtler arasındaki nikahları ödüllendirdiğini de anlatırlar. Pek çok Ermeni’nin Bedirhan Bey’e katıldığı, onun güvenini kazanarak danışmanı olduğu bir gerçektir. Bu kişilerin adlarını Şahbazyan ve Alpoyacyan verir. Onlar arasında Türk ve diğer fatihlerin yok ettiği daha önceki soylardan halkların temsilcileri vardır. Örneğin Van şehrinden Stephan Manoglyan ve Oganes Çalktryan adlı Ermeniler Bedirhan Beyin danışmanlarıdır. Başkaleli Mir Marto, Bedirhan beyin müfrezelerinden birinin önderidir.’ [3]

Burada lafa bakın: Türk ve diğer fatihlerin yok ettiği!

İşin aslı, Celile Celil bu akıl karıştırıcı tasvirleriyle son derece riskli senaryoları öne çıkarıyor. Öyle ki Türkiye’yi ve Türk milletini ortak düşman olarak gösteren, Ağrı isyanlarında karşımıza çıkan Taşnak-Hoybun topluma teröre siyasi çözüm’müş gibi algılatma çabasına kalkıyor.

Bununla da yetinmiyor, kurgusunu Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı ortak isyan düşüncesine kadar taşıyor. Bakınız, yine ne demiş:

 ‘…Kürt önderleri Türkiye’ye karşı ortak bir isyan çıkarmak, Kürdistan’ı kurtarmak ve farklı bir bağımsız devlet kurmak için ‘kutsal bir birlik’ oluşturdular. [4]’

Yani?

Bu kurguya bütün olarak bakıldığında, Celile Celil’in ortaya koyduğu Türkiye ve Türk Milleti karşıtı yaklaşım, dün karşımıza çıkan Sevr’in ve bugün onun devamı olan ABD/İsrail plan ve projeleriyle örtüştüğünü görebilmek için artık kahin olmaya gerek kalmıyor.

Şimdi bu açılımları toparlayalım…

2013: Barzani’nin Diyarbakır buluşması…

2014: Bedirhan açılımı ve Barzani peşmergelerinin Türkiye’ye ayak basması…

Anlamı nedir bunun, dediğinizde karşınıza bu kez 17 Aralık 2015’te Barzani yayını Rudaw’ın “Kürdistan Bayrağı” manşetiyle paylaştığı haber çıkıyor.

Şöyle yazmış:

‘Bu bayrağın temel formu, 1927-1930 yılları arasında Ağrı Kürt Cumhuriyeti (Xoybûn Cemiyeti) tarafından tasarlanmış ve kullanılmıştır.’

Şimdi iş değişiyor…

Rudaw’ın Xoybun dediği, Bedirhan ahfadından Celadet Ali’nin Taşnak elebaşı Vahan Papazyan’la birlikte kurduğu örgüttür. Haybun, Hoybun, Xoybun…

1927-1930 Ağrı Kürt Cemiyeti dediği ise Taşnak-Hoybun örgütünün öncülük ettiği Ağrı isyanlarıdır.

O dönemde Dağlıca’da konuşlu piyade bölüğüne saldıran Molla Mustafa Barzani de aynı örgütün bir ayağıdır.

Bayrak dediği de Taşnak-Hoybun’un sembolüdür.

Şimdi yine bi düşünün…

Hepsini alt alta koyup topladığımızda…

Bir yanda Bedirhan Bey üzerinden kendine tarihsel dayanak arayan terör siyaseti, diğer yanda bu siyaseti destekleyen Barzaniler ve bütün bunlar üzerinden yürütülen açılım arayışları…

İşin çelişkisi de zaten burada yatıyor.

Terörün ardındaki siyasetin kendine tarihsel dayanak gösterdiği Bedirhan sembolü, aslında Türkiye açısından ciddi bir sorunu açığa vuruyor.

Nasıl mı?

Osmanlı’da bir Bedirhan var. Tamam; Botan beyliği var, bir başı var, bir de sonu var. O da tamam. Ancak bir de ondan sonra gelen kuşakları var…

Bunların içinde Taşnak-Hoybun örgütünün elebaşı Celadet Ali var.

Ruslarla iş birliği yaparak Osmanlı’ya karşı faaliyet yürütenler var; Abdurrezak ve Yusuf Kamil gibi.

İsrail’le iş birliği yapanlar var; Kamuran Ali Bedirhan ve Molla Mustafa Barzani gibi.

İşte Ankara’daki açılım çelişkisi böyle okunuyor.

Yani?

Bedirhan Bey’in tarihsel kişiliğiyle sonraki kuşakların küresel odaklarla geliştirdiği ilişkiler birbirine karıştırılarak tek bir siyasi miras gibi sunuluyor. Böylece toplumsal algı yönetiliyor ve Taşnak-Hoybun çizgisi bir çözüm modeliymiş gibi gösteriliyor.

***

İşin özüne bakıldığında, Bedirhan açılımı da teröre siyasi çözüm modelini karşılamıyor. Sonraki kuşaklarla devam eden tarihsel ilişkiler, Türkiye’yi hedef alan küresel plan ve projelerle kesişiyor.

Peki, yine de bu oyun tutar mı derseniz; Türk milletinin hâlâ canlılığını koruyan, en az kırk yıllık tarihsel hafızası, aklı ve vicdanı karşısında bu oyunun tutması oldukça zordur.

Çünkü bu terör bizim değil.


[1] Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 55.

[2] Celile Celil, ‘XIX. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Kürtler’, s. 127.

[3] Age, s. 132.

[4] Celil, ‘XIX. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Kürtler’, s. 129.

Erdal SARIZEYBEK

Emekli Albay, araştırmacı yazar. Terör ve siyaset üzerine yayımlanmış 16 eseri bulunmaktadır.
Başa dön tuşu