Botan, Güneydoğu Anadolu’nun en güçlü emirliğiydi.
Hüküm sürdüğü Cizre merkezinden başlayan uçsuz bucaksız köyleri, köylüleri ve topraklarıyla başlı başına bir güç olmuştu. Düşününüz; Revanduz merkezli koca Soran beyliği kısa sürede yok olup gitmiş, Süleymaniyeli Baban beyliği unutulur olmuştu ama Bedirhan’ın namı hala sürüyor…
Bedirhan Bey, Osmanlı Devleti’nin en güçlü beylerinden biri; ayrılıkçı hedefi hiç olmadı, hep Osmanlı’nın yanında yer aldı.
1846’da beylikler kaldırılınca Osmanlı’ya isyan etti. İsyan bastırıldı, ailesiyle birlikte Girit’in Kandiye şehrine sürgüne gönderildi.
Girit’te on yıl kaldı. Sultan Abdülmecid’in son günlerinde affedildi, Sultan Abdülaziz zamanında ise İstanbul’a dönüşü sağlandı. İstanbul’da kaldığı o meşhur konağın adı sonradan Darüşşafaka oldu. 1867’de Şam’a giderek ömrünün son iki yılını orada geçirdi ve 1869’da vefat etti.
Perdeyi açalım…
Cizre/Botan Beyliği’nin kuruluşuna zemin hazırlayan tarihsel süreç, iki Türk beyinin, Şah ile Sultan’ın karşı karşıya geldiği Çaldıran Savaşı’yla başladı. Savaşın ardından bölgede Osmanlı hâkimiyeti güçlenirken, İdris-i Bitlisi eliyle aşiretler bir devlet düzeni ve yönetimi içine alınarak Beylik ve Emirliklere bağlandı. Yarı göçebe aşiretler yerleşik bir devlet nizamına kavuşturulunca Anadolu’nun doğusu üç idari şekle ayrıldı: Hükümetler, Yurtluk-Ocaklık ve Sancaklar.
Bu idari bölünmeyle Doğu Anadolu’da günümüze kadar uzanan yeni bir devir başladı; Mirler, Emirler, Ağalar, Beyler dönemi… Bugün “Amed” adıyla yapılan siyasi açılımların ve kavram oyunlarının tarihsel kökeni de işte bu idari yapılanma sürecine dayanıyor.
Botan Beyliği böyle hayat buldu.
Bedirhan’ın “Bey” oluşu da bu tarihî sürecin içinden çıktı.
Hakkında yapılmış az sayıdaki araştırma, Bedirhan’ın genç yaşta Botan Beyi olduğunu gösteriyor.[1] Oğlu Emin Bedirhan’a göre 1806’da Cizre’de doğmuştu. Tıpkı Rus yazar Minorsky’nin Boht aşiretini Mir Abdülaziz’e bağlamış olduğu gibi, Bedirhan’ın soy geçmişi de Azizi, Aziziye veya Azizhan adıyla ün yapmış olan Botan beylerinin soyuna dayandırılıyor[2].
Peki, öyleyse neden bu güçlü beylik yıkıldı, diyebilirsiniz…
Bu konuda farklı görüşler olsa da tarihçilerin birleştiği temel nokta; merkezileşmeyi hedefleyen Tanzimat reformlarının bir sonucu olarak bu beyliklerin ortadan kaldırıldığıdır. Bilal Şimşir bu durumu doğrudan Tanzimat reformlarını işaret ederek şöyle açıklıyor:
“Tanzimat döneminde, Batı’dan örnek alınarak yapılmaya başlanan yeni idari düzenlemelerde ortaçağ kalıntısı şarklı derebeyliklere artık yer yoktu. Rumeli’de olsun, Anadolu’da olsun, irili ufaklı bütün derebey kalıntıları, ayanlıkları ortadan kaldırılacaktı. Devletin yasaları ülkenin her köşesinde geçerli olacak ve uygulanacaktı. Vücudunun değilse bile, nüfuzunun kırılıp ortadan kaldırılması gereken beylerden biri de Cizreli Bedirhan Bey idi.” [3]
Beyliklerin ortadan kaldırılmasını açıklayan bu tarihsel süreç, bugün Bedirhan Bey hakkında yapılan yorumları da anlamak bakımından önemlidir.
Buna karşın, bugün Bedirhan Bey hakkında yazılan çizilenlerin çoğu ne yazık ki “Ermenice düşünen” ideolojik kaynaklara ait. Bunlar arasında önemli bir yere sahip olan Malmısanıj, sanki bir gün mutlaka Türkiye’de teröre siyasi çözüm arayışlarının başlatılacağını yıllar öncesinden öngörmüş gibi, Bedirhan Bey’i “Kürtçülüğün babası” olarak sahneye sürmeye çalışıyor.
Bakınız onu, gerçek dışı ve olağanüstü tasvirlerle nasıl süslüyor:
“1835’te Kürdistan Beyi olan Bedirhan Bey giderek güçlendi ve yörede etkinliği arttı. On iki yıl boyunca kendi adına hutbe okuttu. Chris Kutschera’nın değindiği gibi, Bedirhan Bey 19’ncu yüzyıl Kürdistan bağımsızlık hareketinin unutulmaz bir ‘kahramanı’ ve tarihin çok uzun bir kesitinde başkaca bir Kürt’e nasip olmayan bir biçimde Kürdistan’ın bunca geniş bölümünü egemenliği altına alabilmiş bir Kürt beyidir… Hatta bazı kaynaklara göre o, Cizre’de Kürt hükümeti bayrağı dalgalandırmıştı.” [4]
Malmısanıj böyle diyor ama doğru değil!
En başta, bugün Mesud Barzani’nin de diline doladığı ve sahiplendiği sözüm ona bu “Kürdistan bayrağı”, Cizre Emiri Bedirhan Bey dönemine ait bir bayrak değildir.
Bu, önceden değindiğimiz Taşnak-Hoybun örgütünün kurucu eş başkanları olan Ermeni çeteci Vahan Papazyan ile Celadet Ali Bedirhan’ın ürettiği yapay bir semboldür; Taşnakçılar eliyle ilk kez 1930 Ağrı İsyanları sırasında sahaya sürülmüş, ardından 1946’da Rusların bölgede kurdurduğu Mahabad Cumhuriyeti’ne aktarılmıştır. Küresel konjonktür değiştiğinde Ruslar bu yapıyı yıkınca, sembol bu kez Molla Mustafa Barzani’ye, ondan da oğlu Mesud Barzani’ye devredilerek günümüz Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’nin resmi sembolü haline getirilmiştir.
Yani?
Bedirhan Bey bugün bazı ideolojik çevreler tarafından “Kürtçülüğün babası” olarak güncel siyaset sahnesine zoraki bir biçimde itilmeye çalışılsa da onun ayrılıkçı bir siyasi çizgisi olmadığı gibi, günümüz bölücü odaklarıyla tarihsel bir bağı da yoktur.
Öyle ki Altan Tan dahi aksini ileri sürememiş; Bedirhan Bey’in Osmanlı merkezî yönetimine karşı çıkışını tamamen feodal ve yerel iki nedene bağlamıştır: Bunlardan ilki, Diyarbakır’a bağlı olan Cizre’nin 1843’te Bağdat’a bağlanması üzerine çıkan idari ihtilaf; ikincisi ise Bedirhan Bey’in Nesturi Hristiyanları katletmesi üzerine Osmanlı merkezî yönetimiyle arasında patlak veren derin anlaşmazlıktır.[5]..
Haklı olarak diyeceksiniz ki, o halde bu kalemlerin asıl amacı ne?
Bu kalemler gerçeği olduğu gibi anlatıp kararı topluma bırakmak yerine bazı kişilikleri olduğunun çok ötesinde tasvir ederek toplumsal algıyı yönetiyor ve yönlendiriyorlar. Amaç; Türk Tarihini manipüle ederek ayrılıkçı terör siyasetine güç kazandırabilmek.
Peki, bu oyun tutar mı derseniz; Türk milletinin sağduyusu karşısında bu oyunun tutması oldukça zordur. Ancak, Bedirhan Bey ismi üzerinden, özellikle bugünkü siyasi süreçlere paralel olarak sosyal medyada kışkırtılan “Kürt, Lider, Kürdistan” temalı bu algı yönetimi nereye kadar uzanabilir diyorsanız…
Gelin o zaman perdeyi biraz daha açalım…
[1] Mehmet Kemal Işık(Tori), ‘Ünlü Kürt Bilgin ve Birinci Kuşak Aydınlar’, s. 78, Sorun Yayınları, 2000.
[2] Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 55.
[3] Şimşir, ‘Kürtçülük’ s. 97.
[4] Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 55.
[5] Altan Tan, Kürt Sorunu: Ya Tam Kardeşlik Ya Hep Birlikte Kölelik, s. 91.Timaş Yayınları, 2009.
