Tarihsel hafızanın günümüz siyasetindeki karşılığını bilmek, önümüzdeki dönemde sahneye çıkabilecek siyasi adımları ve teröre siyasi çözüm adı altında sunulacak açılım paketlerini doğru okuyabilmek açısından hayati bir önem taşıyor.
Bu noktada üzerinde düşünülmesi gereken, geçmişte yaşanmış tarihi kırılma ve dönüm noktalarının bugün karşımıza nasıl yeniden çıkarılmakta oluşudur; tıpkı Cizre/Botan Emiri Bedirhan Bey ve onun günümüze uzanan etkisi gibi.
Bugün Ardahan Göle’de adı bir Anadolu İmam Hatip Lisesi’ne verilerek kurumsallaştırılan Cizre/Botan Emiri Bedirhan Bey, hafızalarda yer etmiş tarihî bir şahsiyettir. Devrinin sonuçlarıyla ele alındığında, Türk siyasi tarihinin geçmişten ders almayanlar için trajik bir tekerrürden ibaret olduğunu bize yeniden hatırlatıyor. Edebiyatta geçmişe duyulan özlem “nostalji” olarak romantikleştiriliyor olsa da siyasette durum farklıdır; derinliklerde uyuyan eski hafızanın, sinsi ajandalarla yeniden canlandırılması anlamına gelebilir.
Bu bakışla Anadolu’nun değişmez gerçeği şudur: Bu topraklarda gücü olan bayrak dalgalandırır, ancak bunu görmezden gelerek tarihin köklerinde sinsi bir dayanak arayanlar -belki de kendilerini olduklarından daha güçlü sandıklarından- Bizans’ın çocukları gibi ‘Acaba eskiye dönebilir miyiz?’ hayaliyle fırsat da kollayabilir.
Bu bağlamda, son yüzyılın Türk siyasi tarihi hiç bilinmezmiş gibi, bugün Bedirhan Bey ismi üzerinden karşımıza çıkarılan tablo düşündürücüdür. Burada yeni bir okul açılmıyor; mevcut okulun adı değiştirilerek bu tarihi şahsiyete, güncel siyasi süreçlere uyumlu yeni bir işlev kazandırılıyor.
Tüm bunların Millî Eğitim Bakanlığı eliyle yapılması ve sergilenen sıra dışı protokoller karşısında insan aklı ister istemez, bugünkü açılımların dünden planlanmış olduğunu düşünmeye başlıyor. Gerçekten de lisenin resmî web sayfasında yer alan tarihçesi, bu kurumsal siyasi dönüşüme dikkat çekici bir örnek teşkil ediyor:
“Okulumuz, 2011-2012 eğitim-öğretim yılında dönemin Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin ve AK Parti Milletvekili Prof. Dr. Orhan Atalay’ın katılımıyla açılmıştır. Okulumuzun ismi 2014-2015 eğitim-öğretim yılında ‘Göle Bedirhan Bey Anadolu İmam-Hatip Lisesi’ olarak değiştirilmiş ve dönemin Milli Eğitim Bakanı Prof. Dr. Nabi Avcı ile Ardahan AK Parti Milletvekili Prof. Dr. Orhan Atalay’ın katılımlarıyla açılmış ve yeni binasında eğitime başlamıştır.”
Peki, bu isim ve arkasında duran tarihsel miras bize neyi söylüyor?
Bunu görebilmek için hafızamızı tazelemek gerekiyor. İşgale karşı topyekün direniş ve savaşla kurulan Cumhuriyet, birbiri ardında dizilen birden çok isyanlarla karşı karşıya kalmıştı. İngiliz destekli bu başkaldırıların akamete uğratılması sonucunda kaçanlar yine aynı dış destekle Taşnak Hoybun örgütünü kurdular; Türkiye ve Türk Milletini ortak düşman ilan ettiler.
İşte bugün karşımızda görüntü vermiyor olsa da -tıpkı bugünün PKK’sı gibi- çift başlı bir yapı olan bu gizli örgüt durmaktadır. Bu yapının eş başkanlarından biri 1915 Van İsyanıyla Osmanlı’yı sırtından vuran Taşnak çetesinden Vahan Papazyan, diğeri ise Cumhuriyet’e karşı 1930 Ağrı İsyanını tertipleyen Celadet Ali Bedirhan’dır. Bu sinsi ittifakın içinde, Dağlıca’da askerimizi şehit eden Molla Mustafa Barzani de vardır.
Uğur Mumcu’nun araştırmalarında da adı geçen bu Celadet Ali, işte okula adı verilen Bedirhan Bey’in torunu; Emin Ali’nin oğludur.
Hatırlayalım şimdi Uğur Mumcu’yu; Bedirhaniler için ne demişti:
‘(İngiliz istihbaratçısı) Noel, Bedirhanoğullarının Çarlık Rusya’sı ile de iş birliği yaptıklarını, ailenin en önemli adamının da Emin Ali Bedirhan olduğunu yazıyor. Bu sırada Fransız istihbaratı da boş durmayacak ve 1920 başlarında Bağdat’taki Yüksek Komiserliklerine Bedirhanoğlularıyla ilgili olarak şu bilgiyi ulaştıracaktı: Botan aşiretinden Bedirhan Ailesi(Zaho-Van arası), İngiliz ajanlarıyla anlaşmış ve İngiliz mandasını kabul etmiştir.’[1]
Mumcu’nun, İngiliz arşivlerinden, Hoybun belgelerini süzerek önümüze koyduğu gerçeklerde; emperyalizmin bölgesel tasarımlarında Bedirhanilerin ve Taşnakların nasıl yan yana getirildiği tek tek deşifre edilmişti. Kalemini canı pahasına eğip bükmeyen Mumcu’nun o gün uyardığı tehlike, bugün unutturulmak istenen tarihsel hafızanın tam kendisidir.
Bugüne geldiğimizde, terör siyasetinin başta Bedirhan isyanı olmak üzere talihsiz bir şekilde adına Kürt denilmiş isyanları sahiplenme çabalarını anlayabiliyoruz; kendilerine tarihsel dayanak arıyorlar. Bununla birlikte bir olan Türk Milletini ayrıştırabilmek, hatta bir adım ötesi çatıştırabilmek için böylesi ısrarlı bir çabaya düşülmesini anlamakta zorluk çekiyoruz.
Tarihsel arka plan bu kadar netken, yakın geçmişte aklımızla alay edercesine yapılan siyasi manevralara da hep birlikte şahit olduk. Hatırlayınız; 2019 yerel seçimleri sürecinde iç politikaya yönelik çok sert bir tavır geliştirilmiş, sınır ötesindeki Barzani kastedilerek “İstiyorsanız Kuzey Irak’ta Kürdistan var, defolun oraya gidin” denilmişti. Ancak seçim sandıkları kapandıktan sadece bir ay sonra rüzgâr yön değiştirdi ve aynı akıl, dönemin Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nu Erbil’e gönderdi.
Bu ziyaret sıradan bir diplomatik temasın çok ötesindeydi ve bölgesel ajanslar tarafından dünyaya ilan edildi. Neçirvan Barzani’nin yemin töreninde, Türkiye Cumhuriyeti’nin Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Mesut Barzani ile yan yana saf tutarak “Kürdistan şehitleri” adına yapılan bir dakikalık saygı duruşuna eşlik etti.
Daha düne kadar “Bağımsızlık referandumu Türkiye’ye ihanettir” diyerek Barzani’ye en sert tepkiyi gösteren siyasi aklın, böylesine keskin bir “U dönüşü” ile sözde Kürdistan’ı ve onun sözde kurucu unsurlarını tanıması, o dönem ana akım medyada tartışılmadı bile; unutturulup gitti.
Ama biz unutmadık.
Çavuşoğlu’nun Erbil’de saygı duruşunda bulunduğu o siyasi yapının ideolojik uzantıları; Şemdinli Alan’da, Aktütün’de, Derecik’te “Kürdistan’ı kuracağız” diyerek karakollarımıza saldıran, köylerimizi basan, aynı mevzide omuz omuza çarpıştığımız 74 vatan evladını şehit eden katillerle aynı kaynaktan besleniyordu.
Yani?
Siyasi aktörlerin dönemsel çıkarları uğruna attığı bu ileri ve geri adımlarla tarihsel figürlere böylesi açılan alanlar, toplumsal hafızada derin yaralar açıyor. Hafızasını canlı tutamayan toplumlar ise tarih sahnesinde aynı tuzaklara tekrar düşmeye mahkum oluyor.
Şimdi Bedirhan Bey’i tanıyabiliriz..
[1] Mumcu, Kürt İslam ayaklanması, s. 9.
