Başta, “Oğullarını bilir misiniz bilemem ama Bedirhan’ı Türkiye tanıyor olmalı” demiştim. Kanımca oğullarını da tanıyor olmalısınız. Çünkü Bedirhan ahfadı öylesine geniş ki günümüz siyasetinde mutlaka tanıdık bildik isimlerle karşılaşacaksınız.
Torunu Salih Bey’in anılarına göre Bedirhan Bey 16 evlilik yapmış ve bu evliliklerden 96 çocuğu olmuş. Osmanlı resmî kayıtlarına ve maaş tezkeresine göre ise vefat ettiği sırada dört nikâhlı eşi, çoğunluğu Yezidi Kürt aşiretinden olan beş cariyesi ile 21 erkek ve 21 kız olmak üzere toplam 42 çocuğu kayıtlara geçirilmiş[1].
Bakınız şimdi…
Bir tarafta Salih Bey’in anılarında yer alan 16 evlilik ve 96 çocuk; diğer tarafta resmî kayıtlara geçen dört nikâhlı eş, beş cariye ve 42 çocuk… Bedirhanoğullarının ne kadar geniş bir hanedan olduğunu anlamak için bu bilgiler bile yeterli.
En küçük oğlu Murat Remzi’nin ifadesine göre, bu 21 oğul üç farklı gruba ayrılmış. Bir kısmı memur olmuş, siyasetten uzak durmuş. Birçok oğlu paşa, vali ve hâkim olarak Osmanlı Devleti’ne hizmet etmiş. Bir kısmı ise geleneksel Kürtlük ve Kürtçülük çizgisini sürdürmüş, Osmanlı’ya ve daha sonra Cumhuriyet’e karşı durmuş, bu nedenle Türkiye’den ayrılmak zorunda kalmış. Bir başka kısmı da Cumhuriyetçi ve Atatürkçü çizgide yer almış…
Yani?
Çok geniş bir aile tablosu veren Bedirhanoğullarını tanımlamak kolay olmasa gerek. Murat Remzi’nin şu ifadeleri, aile içindeki bu ayrışmayı açıkça ortaya koyuyor:
“Bedirhani ailesi maalesef üçe bölündü.
Bir kısmımız memur olduk; anti politik olduk. Birçok ağabeylerim paşa, vali, hakim oldular ve zamanının hükümetlerine dayandılar. Mesela ağabeyim Osman Paşa, Hüseyin Ali Paşa, Ali Şamil Paşa, Şam Valisi Galip Bey gibi.
Bir kısmı ananevi Kürtlük ve Kürtçülüklerini sürdürdüler. Tabi onlar Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldılar; ağabeyimin oğulları Kamuran ve Celadet gibi.
Bazı yeğenlerim de Atatürk’e yamandılar. Hatta biri çok yakını ve maarif bakanı oldu; Vasıf Çınar gibi.
Bu Çınar soyadını da Atatürk, Bedirhaniliği kaybettirmek için bulup Vasıf’a demiş ki, ‘Sizin aileniz çınar gibi dallı budaklıdır. Tüm ailenizin soyadını Çınar yapıyorum’. Ancak Tahir ağabeyimin çocukları her nasılsa bu Çınar’ın dışında kaldılar. Onlar da Kutay soyadını aldılar. İşte bu Cemal ve Kenan Kutay oradan geliyor.”’[2]
Burada duralım…
Murat Remzi’nin açıklamasında geçen, “Bu Çınar soyadını da Atatürk, Bedirhaniliği kaybettirmek için bulup Vasıf’a demiş ki, ‘Sizin aileniz çınar gibi dallı budaklıdır. Tüm ailenizin soyadını Çınar yapıyorum’” ifadesi, konumuz açısından değerlendirilmeyi hak ediyor.
Remzi’nin dile getirdiği ‘Bedirhaniliği kaybettirmek’ vurgusu; Cumhuriyeti kuran iradenin Bedirhan ahfadına karşı kayıtsız kalmadığını, aksine bu siyasi zihniyetin devlet aklıyla örülü bir kayda aldığını gösteriyor.
Bu bağlamda; Murat Remzi’nin ifadesindeki Kamuran ve Celadet Bedirhan isimleri dikkatimizi çekiyor. Bu kişiliklerin faaliyetlerini sadece bilinen anlamıyla Kürtçülük hareketi olarak değerlendirmek doğru değildir. Ortaya koydukları eylemler bugün Türkiye’yi terör üzerinden siyasi bir yol haritasına yönlendirmek isteyen küresel ve tarihsel politikalara zemin hazırlamıştır.
İşte bizim odaklandığımız mesele tam olarak budur: Remzi’nin kavramsallaştırdığı “bir kısım Bedirhanlar” deyişinin arkasında örülen bu düğümü çözerek, günümüzü şekillendiren siyasi süreci daha iyi anlayabilmek.
Tarihsel açıdan bakıldığında, Osmanlı’nın Bedirhan Bey ile köklü ve aşılmaz bir husumet içinde olmadığı anlaşılıyor; zaten öyle olsaydı, kendisi sadece Girit’e sürgün edilmekle kalmazdı.
Asıl kırılmanın, Botan Beyliği’nin lağvedilmesi ve mülklerine el konulmasıyla yaşandığı anlaşılıyor. Toprağın kaybedilmesi, güç ve nüfuz kaybını da beraberinde getiriyor. Öyle ki tarihsel akış da bunu doğruluyor: 1846’da beyliğin tasfiyesinin akabinde, Bedirhan isminin merkezinde yer aldığı bir dizi dış bağlantılı isyan, suikast ve sürgün vakasıyla karşılaşılıyoruz…
Sonuçlarıyla birlikte bakıldığında, Osmanlı ile Bedirhan Bey arasındaki nihai kopuşun 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) esnasında yaşandığı söylenebilir.
Toprak ve güç kaybı yaşayan Osmanlı’nın Botan bölgesinde, bir taraftan Ermeniler imtiyazlı bir statüye erişirken, diğer taraftan Şeyh Ubeydullah örneğinde olduğu gibi dini liderlerin (şeyhlerin) nüfuz kazanması bölgedeki dengelerin tamamen değişmesine yol açmıştır.
Bu tablo, Osmanlı dönemindeki yarı özerk statülerinin sona ermesiyle birlikte geleneksel güçlerini, zenginliklerini ve şatafatlı yaşamlarını kaybeden Bedirhanların, bu kayıpları telafi etme refleksiyle nasıl yeni arayışlara sürüklenmekte olduğunu açıkça gözler önüne serecektir.
İşte tam bu arayışlar sürerken, 1906 yılında İstanbul Şehremini (Belediye Başkanı) Rıdvan Paşa’ya düzenlenen suikast, işleri tamamen kontrolden çıkarır. Sultan II. Abdülhamid, saray otoritesini sarsan bu vaka üzerine Bedirhanileri topyekûn tasfiye etme kararı alır.
İlk etapta suikastın arkasındaki isimlerden Ali Şamil Paşa ile Abdürrezzak Bedirhan tevkif edilerek Mekke vapuruyla Trablusgarp’a sürgün edilir; hemen ardından ise olayla doğrudan yahut dolaylı bağı bulunan yüzlerce aile ferdi aynı kaderi paylaşarak payitahttan uzaklaştırılır.
Bu noktada bir bilgi olarak…
Gerçekten de yıllar sonra Rıdvan Paşa’yı bir Bedirhan’ın öldürdüğü ortaya çıkar. Erdost’un Şemdinli Röportajı isimli kitabında, Emin Ali Bedirhan’ın oğlu Süreyya bunu doğruluyor;
‘Bedirhanilerin son ferdiyim. 1947 yılından beri Paris’te bulunuyorum. Paris Üniversitesi’nin Yaşayan Diller Okulu Kürt Dili ve Edebiyatı Kürsüsü profesörüyüm. Yaşım 73. 1895’te Şam’da dünyaya gelmişim. Küçük yaşta ailemle birlikte İstanbul’a yerleştim ve tahsilime burada başladım. Eski adı Mekteb-i Sultani olan Galatasaray Lisesi’nde bir süre okudum. Ailemizden birisi, bir husumet dolayısıyla İstanbul Şehremini Rıdvan Paşa’yı öldürdü. Bunun üzerine Bedirhanlar, Padişah Abdulhamid tarafından sürgüne gönderildik. Bu yüzden tahsilimi yarıda bırakmak zorunda kaldım. 1908’de, 2’nci Meşrutiyet’in ilanı üzerine İstanbul’a geri döndük.’[3]
Süreyya Bedirhan’ın bu ifadeleri, ailenin kaderinin tek bir olayla nasıl altüst olduğunu ve imparatorluğun başkenti ile sürgün mekânları arasında nasıl savrulduklarını açıkça ortaya koyuyor. Bu da bize bir kez daha güçlerini, zenginliklerini ve şatafatlı yaşamlarını kaybeden Bedirhanların, bu kayıpları telafi etme refleksiyle nasıl bir çırpınış içine düştüklerini açıklayabiliyor.
Özetle…
Bedirhan Bey’in 16 evlilikten doğan 96 çocuklu devasa soy ağacı, resmi kayıtlarda 21 oğul ve 21 kız olarak somutlaşıyor. En küçük oğul Murat Remzi’nin de doğruladığı üzere bu oğullar; devlete sadık bürokratlar, Cumhuriyetçi aydınlar ve ayrılıkçı muhalifler olarak üç farklı kutba dağılmış durumda…
Ancak Bedirhan ahfadını böylesi bir genellemeye indirgemek haksızlık olur; bu resim çok daha titiz bir incelikle incelenmeyi hak ediyor. Çünkü Bedirhan’ın oğulları arasında İngiliz, Rus veya diğer istihbarat servisleriyle anılan isimler bulunduğu gibi, hem Osmanlı’ya hem de Cumhuriyet’e sadakatle hizmet edenler de vardır. Hayatları sürgünlerde, cezaevlerinde geçenlerin, hatta idama mahkum edilenlerin yanı sıra; bey, paşa, vali ve bakan rütbesiyle devlete bağlı kalanlar ya da tam aksine bu çizginin dışına savrulanlar da aynı hanedana mensuptur.
Burada gayemiz, Bedirhanoğulları ailesini toptancı bir yaklaşımla töhmet altında bırakmak ya da bir köken sorgulaması yapmak değildir.
Asıl hedefimiz; bugün Türkiye’de tanık olduğumuz “teröre siyasi çözüm” arayışlarının tarihsel kodlarını deşifre etmek ve yarın karşımıza çıkması olası risklere dair toplumu bilgilendirmektir.
Bedirhan Bey’in Türk tarihinde taşıdığı sembol üzerinden yaratılan bu kördüğümü çözebilmek adına, aile içindeki isim karmaşasını ve çoklu ön ad kullanımını bir kenara bırakarak, tarihin seyrini değiştiren dört Bedirhani’yi mercek altına alacağız: Mikdat Mithat, Abdürrezzak, Yusuf Kamil ve Kamuran Ali. Bu kritik zincirin en önemli halkası olan Celadet Ali Bedirhan ise daha sonra karşımıza çıkacaktır.
Öyleyse, Mikdat Mithat’la başlayalım…
[1] Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 79, Avesta Yayınları, 2009.
[2] Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 244.
[3] Hulusi Turgut, ‘Barzani Dosyası’, s. 38, Asya Matbaası, 1969.
