Yüzyıl

1. Osmanlı’da Açılımın Tarihsel Süreci

Erdal Sarızeybek: İmralı Dosyası/Birinci Bölüm

TÜRKİYE’DE SON YÜZYILIN SİYASİ KODLARI

  1. Osmanlı’da Açılımın Tarihsel Süreci:

Tarihsel hafızanın günümüz siyasetindeki karşılığını bilmek, önümüzdeki dönemde sahneye çıkabilecek siyasi adımları ve teröre siyasi çözüm adı altında topluma sunulacak açılım paketlerini doğru okuyabilmek açısından hayati bir önem taşıyor.

Bu noktada üzerinde düşünülmesi gereken, geçmişte yaşanmış tarihi kırılma ve dönüm noktalarının bugün karşımıza nasıl yeniden çıkarılmakta oluşudur; tıpkı 93 Harbinde yaşanan kırılmanın günümüze uzanan etkisi gibi.

Bu bağlamda, Türk tarihinin Osmanlı sayfalarına 93 Harbi olarak yazılan 1877-78 Rus Harbinden gelen iç politik kırılma, belki bugün Türkiye’nin karşı karşıya bırakıldığı teröre siyasi çözüm paradoksuna tarihsel bir perspektif sunabilir..

Hatırlayalım…

Harp sonrası, 3 Mart 1878’de önce Ayastefanos, ardından Berlin Antlaşması imzalandı.

Böylece Osmanlı toprak kaybederken; Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlık kazanmış, Yunanistan toprak alırken, Bosna-Hersek Avusturya yönetimine bırakılmıştı. Bulgaristan ise özerklik elde etmişti. Doğu’da Kars, Ardahan ve Batum Rusların eline geçmiş, geride kalan Batı Trakya ve Makedonya’nın kaybı ise Balkan Harbi’ne mühürlenmişti.

Ancak bu çözülme sadece Balkanlar ve Doğu Anadolu ile sınırlı kalmadı. İmparatorluğun Akdeniz ve Ortadoğu jeopolitiği de bu süreçte çöktü. İngiltere, Berlin Kongresi’nde Osmanlı’ya destek olma ve Rus tehdidine karşı bir “üs” edinme bahanesiyle Kıbrıs’ın yönetimini ele geçirdi.

Doğu Akdeniz’deki bu stratejik sıçramanın hemen ardından, 1882 yılında, bu kez  Süveyş Kanalı ve Hindistan ticaret yolunun güvenliğini sağlama gerekçesiyle Mısır’ı da işgal ederek Osmanlı’yı Kuzey Afrika’daki en kritik can damarından kopardı.

Bu, Osmanlı’nın yaşadığı güç ve toprak kaybı yönüdür. Bu  meselenin asıl kritik boyutu ise günümüze kadar uzanan ayrılıkçı etnik siyasete temel atılmış olmasıdır.

Gerçekten de Berlin Antlaşması’nın 61’inci maddesiyle Osmanlı içindeki farklı etnik unsurlara dış müdahale yoluyla imtiyaz tanıyan hükümler getirilmiş; bu kapsamda en dikkat çekici madde Ermeniler üzerinden şöyle kayda geçmiştir:

“Babıali, Ermenilerin yaşadığı vilayetlerde yerel ihtiyaçların gerektirdiği reformları gecikmeden yapmayı ve Çerkez ve Kürtlere karşı Ermenilerin huzur ve güvenliğini sağlamayı yükümlenir. Bu hususta alınacak önlemleri (büyük) devletlere bildirecektir ve devletler de alınan önlemlerin uygulanmasını gözetleyeceklerdir.” [1]

İşte Osmanlı’nın egemenlik haklarını doğrudan hedef alan ve kimlikleri siyasileştiren bu yeni tablo, Doğu Anadolu’da yüzyıllara dayanan ortak toplumsal dokunun etnik bir ayrışmaya uğramasına zemin hazırlamıştır.

Antlaşma ile uluslararası bir boyut kazanan “Ermenilerin yaşadığı vilayetler” ifadesi, zamanla planlı bir jeopolitik projeye dönüşmüş; Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamüretülaziz (Elazığ) ve Sivas artık diplomatik literatüre “Vilâyat-ı Sitte” (Altı Vilayet) olarak kazınmıştır.

Osmanlı’ya dayatılan bu etnik açılımın uluslararası bir baskı aracına dönüşmesiyle, Ermeni gruplarının siyasi ve silahlı örgütlenmeleri hız kazanmıştır.

Bu sürecin bir devamı olarak 1887’de Cenevre’de kurulan Hınçak örgütünün ardından, 1890’da Tiflis’te kurulan Taşnaksutyun sahneye çıkmış ve bölgedeki ayrılıkçı faaliyetler örgütsel bir kimlik kazanarak bugün ‘Taşnak-Hoybun’ adıyla Türkiye’nin karşısına yeniden çıkmıştır.

Dış güçlerin müdahalesiyle şekillenen bu asırlık jeopolitik kurgu, bir yüzyıl sonra kurulan bağımsız Ermenistan’ın devlet politikalarına da doğrudan sirayet etmiştir. Öyle ki, Türkiye Cumhuriyeti’nin tam egemenlik sahasındaki bu altı vilayet, Ermenistan’ın bağımsızlık bildirgesi ve anayasal referanslarında “Batı Ermenistan” olarak tanımlanarak, günümüzde de Türkiye’nin toprak bütünlüğüne yönelik örtülü bir tehdit olarak canlı tutulmaktadır.

Berlin Antlaşması’nın bir diğer önemli sonucu ise, ‘gözetim’ görevlerini yapmak üzere İngiltere ve Rusya’nın atadığı konsolosların adeta Anadolu’yu işgal edişleriyle ortaya çıkmıştır. Müslüman halk işgali kuşkuyla izlerken, Ermenilerin coşkusu raporlara dökülecektir; Trabzon Viskonsolosu İngiliz Biliotti, 26 Ekim 1878’de çektiği bir raporda, ‘Rusların Trabzon’a atadıkları Konsolos M. Trinofeen geldi. Konsolosluğa bugün törenle bayrak çekildi. Rumlar ve Ermeniler memnun’, diyecektir.

İngiltere’nin Van Viskonsolosu Yüzbaşı Clayton, 31 Temmuz 1879 günü Muş’a varışında, Ermeniler tarafından nasıl bir coşkuyla karşılandığını şöyle rapor edecektir;

‘Muş’a bir saat kala, Piskopos’un yardımcılarıyla ileri gelen Ermenilerden oluşan kalabalık bir kitle beni karşılamaya geldi. Kente yaklaşırken Muş Ermenilerinin yarıdan çoğu beni karşıladı. Çeşitli okulların çocukları, kilise ayin elbiseleriyle süslenerek sıra sıra dizilmişlerdi’.

Bu bağlamda, Bilal Şimşir şu tespitlerinde haklıdır;

 ‘Ermeni sorunu işte böyle filizlendi. O gün yortu giysileri içinde İngiliz Viskonsolosu’nu karşılayan ve piskoposun, Müslümanlara kin kusan söylemlerini dinleyen Ermeni çocuklarından bir bölümü, on beş yıl sonra silahlı birer komitacı olup çıkacaklar ve bölgeyi kana bulayacaklardı.’[2]

Bugün, ilk büyük harpte nelerle karşılaştığını çok iyi bilen Türkiye’de; 1924-1938 yılları arasında yaşanan Taşnak-Hoybun isyanların arkasında böylesi küresel bir aklın parmak izi olabileceği çoğunlukla göz ardı edilmiştir.

Oysa bu bir sorundur ve bu sorun, bugün Türkiye’ye karşı küresel plan ve projelerde taşıyıcı kolon olarak kullanılmaktadır. Bu da bize, bir karara varılmadan önce, teröre siyasi çözüm arayışlarının arka planında yatan bu tarihsel gerçekliğin dikkate alınması gerektiğini bir kez daha gösteriyor.


[1] Bilal N. Şimşir, Kürtçülük, Cilt I, s.153, Bilgi Yayınevi, 2009.

[2] Age, cilt I, s. 162.

Erdal SARIZEYBEK

Emekli Albay, araştırmacı yazar. Terör ve siyaset üzerine yayımlanmış 16 eseri bulunmaktadır.
Başa dön tuşu